Dünya ülkelerinde ve ülkemizin birçok yerinde faaliyetlerin yıllarca sembolik gerçekleştirildiğinin farkına varmamak mümkün değil.

Türkiye Tabipler Birliğinin 2004 yılı bülteninde “doğuştan ya da kaza veya uzun süren bir hastalık sonucunda oluşan bedensel, zihinsel, duygusal ve sosyal yeteneklerin kaybı olarak tanımladığı engellilik; toplumun genelini ilgilendirmesine rağmen bu alanda aydınlama ve bilinçlenme yeterli düzeyde değil.

Hala modern yapılarda engellilere yönelik düzenlemelere rastlayamayabiliyorsunuz.

Mesela beş katlı binalara kadar asansör zorunluluğu bulunmamaktadır.

Diyelim özürlü bir vatandaşımızın 3 veya 4 ncü katta çok sevdiği bir yakını, bir dostu, arkadaşı oturuyor. Bu arkadaşını nasıl ziyaret edebilecek. Arkadaşının veya yakınının yaşam mekânına nasıl ve hangi koşullarda tanıklık edebilecek.

Mademki yaşadığımız çağın koşulları çok katlılığı zorunlu kılıyor o halde koşullarını tam yerine getirerek dikmeliyiz binalarımızı.

Bir de farklı pencereden bakalım meseleye içimizden herhangi biri, henüz bir engeli bulunmadığı dönemde yaşamaya karar verdiği ve sahip olduğu evinde yaşamını sürdürürken başına gelen bir felaket sonucu engelli hale geldi. Ne olacak bu durumda dışardan yaşadığı kata özel asansör mü yaptıracak veya evini mi satacak.

Yol yapıyoruz engelli unutuluyor. Kaldırımlar yapıyoruz engelliler göz ardı ediliyor. Hele son dönemlerde yapılan onca güzelim kaldırımların bir kısmındaki bariyerleri bırakalım engelli vatandaşlarımızın aşması, engelsizler bile buralarda sorunlar yaşıyor.

Hâlbuki Engelli Kişilerin Haklarına Dair Uluslararası Sözleşme ye imza atmış bir ülkeyiz ve bu sözleşmenin hükümleri herkesi bağlamakta. Yaptırımları ağır olan bu sözleşmeye uymama sorumsuzluğunun bedeli de sanırım ağır olacak.

Sözleşmenin birinci maddesinde sözleşme'nin amacı vurgulanırken; “ bütün engelli kişilerin insan hakları ve temel özgürlüklerinden tam ve eşit olarak yararlanmalarını teşvik etmek, korumak ve sağlamak ve bu kişilerin doğuştan gelen onuruna saygı gösterilmesini teşvik etmektir.  Engelli kişiler, çeşitli engellerle karşılıklı etkileşimleri nedeniyle başkaları ile eşit olarak topluma tam ve etkin olarak katılmalarını engelleyebilecek uzun dönemli fiziksel, ruhsal, zihinsel veya duyusal rahatsızlıkları bulunan kişilerdir ” denilmektedir.

İkinci maddedeki tanımda ise;

“ İletişim ” lisanlar, gösterilen metinler, dokunma ile iletişim, büyük basım, erişilebilir çoklu ortamlar yanı sıra erişilebilir bilgi ve iletişim teknolojisi dahil olmak üzere yazılı, sesli, düz lisanlı, insanlar tarafından okunan ve büyütülmüş ve alternatif iletişim yöntem, araç ve biçimlerini içerir;

“ Lisan ”, konuşulan ve işarete dayanan lisanları ve bütün öteki konuşulmayan lisan biçimlerini içerir;

“ Engelli olmaya dayalı ayrımcılık ”, siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel, sivil veya başka herhangi bir alanda bütün insan haklarından ve temel özgürlüklerden başka kişilerle eşit olarak yararlanılması veya kullanılması ve bu hak ve özgürlüklerin tanınmasını engellemeyi veya etkisiz kılmayı amaçlayan veya böyle bir etki yaratan engelli olmaya dayalı ayrım, hariç tutma veya kısıtlama anlamını taşır. Makul imkanların sağlanmasının reddedilmesi dahil olmak üzere her türlü ayrımcılığı kapsar;

“ Makul imkânlar ”, engelli kişilerin başka kişilerle eşit bir şekilde bütün insan hakları ve temel özgürlüklerden yararlanmaları veya kullanmalarını sağlamak için belirli bir durumda gerekli olması halinde orantısız veya gereksiz bir yük oluşturmayan gerekli ve uygun değişiklikler ve ayarlamalar anlamını taşır.

“ Genel tasarım ”, ürünlerin, ortamların, programların ve hizmetlerin bütün kişiler tarafından uyarlama veya özel tasarım gerektirmeden azami ölçüde kullanılabilir şekilde tasarlanması anlamını taşır. "Genel tasarım", bunun gerekli olması halinde belirli bir engelli grubu için hazırlanan yardımcı araçları da içerir.” Denilmektedir.

Sözleşmenin 3. maddesine yer alan Genel ilkeleri ise;

(a) Kişinin doğuştan gelen onuru, kendi seçimlerini yapma özgürlüğü dâhil olmak üzere bireysel özerkliği ve kişilerin bağımsızlığına saygı gösterilmesi;

(b) Ayrımcılık yapılmaması;

(c) Topluma tam ve etkin bir biçimde katılım ve dâhil olma;

(d) İnsani çeşitlilik ve insanlık çerçevesinde engelli kişilerin farklılığına saygı gösterilmesi ve kabul edilmeleri;

(e) Fırsat eşitliği;

(f) Erişebilirlik;

(g) Erkek ve kadınlar arasında eşitlik;

(h) Engelli çocukların gelişme kapasitesine saygı gösterilmesi ve engelli çocukların kimliklerini koruma hakkına saygı gösterilmesi.” Şeklindedir.

Sözleşmenin 4. maddesinde ise genel yükümlülüklere yer verilmiştir.

1. Taraf Devletler, engelli olmaya dayalı herhangi bir türde ayrımcılık olmadan engelli bütün kişiler için bütün insan hakları ve temel özgürlüklerinin tam olarak gerçekleştirilmesini sağlamayı ve teşvik etmeyi taahhüt ederler. Taraf Devletler, bu amaçla aşağıdakileri yapmayı taahhüt ederler:

(a) İşbu Sözleşme'de kabul edilen hakların uygulanması için gerekli bütün yasal, idari ve öteki önlemlerin alınması;

(b) Engelli kişilere karşı ayrımcılık oluşturan mevcut yasalar, yönetmelikler, örf ve adetler ve uygulamalarda değişiklik yapılması veya yürürlükten kaldırılması için mevzuat dâhil olmak üzere bütün gerekli önlemlerin alınması;

(c) Bütün politika ve programlarda engelli kişilerin insan haklarının korunması ve teşvik edilmesinin dikkate alınması;

(d) işbu Sözleşme ile çelişen herhangi bir fiil veya uygulamadan kaçınılması ve kamu makamları ve kuruluşlarının işbu Sözleşme'ye uygun şekilde hareket etmelerinin sağlanması;

(e) Herhangi bir kişi, kuruluş veya özel işletme tarafından engellilere uygulanan ayrımcılığa son verilmesi için gerekli bütün önlemlerin alınması;

(f) Engelli kişilerin özel gereksinimlerinin karşılanması, bunların bulunmaları ve kullanımlarının teşvik edilmesi ve standartlar ve kuralların geliştirilmesinde genel tasarımın teşvik edilmesi amacıyla işbu Sözleşme'nin 2. Maddesinde tanımlanan ve mümkün olan asgari uyum ve en düşük maliyeti gerektirecek genel olarak tasarlanmış mallar, hizmetler, teçhizat ve tesislerin araştırılması ve geliştirilmesi veya bunların teşvik edilmesi;

(g) Uygun maliyetli teknolojilere öncelik vererek engelli kişiler için uygun olan bilgi ve iletişim teknolojileri, hareket etmek için yardımcı araçlar, cihazlar ve yardımcı teknolojiler dahil olmak üzere yeni teknolojilerin araştırılması ve geliştirilmesi veya teşvik edilmesi ve bunların bulunmaları ve kullanımlarının desteklenmesi;

(h) Engelli kişilere yeni teknolojiler dâhil olmak üzere hareket etmek için yardımcı araçlar, cihazlar ve yardımcı teknolojiler konusunda erişilebilir bilgiler yanı sıra başka biçimlerde yardım, destek hizmetleri ve kolaylıkları sağlanması;

(i) Engelli kişiler için hizmet veren meslek mensupları ve personelin, işbu Sözleşme'de kabul edilen haklarla teminat altına alınan yardım ve hizmetleri daha iyi bir şekilde sunabilmeleri için söz konusu haklar konusunda eğitim görmelerinin teşvik edilmesi;

2. Taraf Devletlerden her biri ekonomik, sosyal ve kültürel haklar konusunda işbu Sözleşme'de yer alan ve uluslar arası hukuk uyarınca derhal yerine getirilmesi gereken yükümlülükleri olumsuz bir şekilde etkilemeden mevcut kaynaklarının elverdiği azami ölçüde ve gerektiğinde uluslar arası işbirliği çerçevesinde bu hakların aşamalı biçimde tam olarak gerçekleştirilmesini sağlamak amacıyla önlemler almayı taahhüt etmektedir.

3. Taraf Devletler, işbu Sözleşmenin uygulanmasına yönelik mevzuat ve politikaların oluşturulması ve uygulanmasında ve engelli kişilerle ilgili konuları kapsayan başka karar verme süreçlerinde kendi temsilci kuruluşları aracılığı ile engelli çocuklar dâhil olmak üzere engelli kişilerle yakın danışma içinde olmalı ve kişileri sürece dahil etmelidir.

4. İşbu Sözleşme'de yer alan hiçbir şey, engelli kişilerin haklarının gerçekleştirilmesi açısından daha yararlı olabilecek ve bir Taraf Devletin hukukunda veya bu Devlet için geçerli olan uluslar arası hukukta yer alabilecek herhangi bir hükmü etkilemez. İşbu Sözleşme'nin bu hakları veya özgürlükleri tanımadığı veya bunları sınırlı biçimde tanıdığı gerekçesiyle yasalar, sözleşmeler, yönetmelikler veya örf ve adet uyarınca işbu Sözleşme'nin bir Taraf Devletinde kabul edilen veya mevcut olan herhangi bir insan hakkı ve temel özgürlük, hiçbir şekilde kısıtlanamaz veya buna aykırı hareket edilemez..

5. İşbu Sözleşme hükümleri, herhangi bir sınırlama veya istisna olmadan federal yapıya sahip devletlerin bütün bölümlerini kapsar.

50 maddelik sözleşmenin tamamını buraya alacak değilim elbette. Ancak şu ana kadar verdiğim bilgiler ve aldığım maddeler bile bu konuda nelerin yapılması gerektiği husunda yeterince ışık tutacaktır sanırım.

18 madde ile protokol imzası bulunan sözleşmeyi iyi okumalı, iyi anlamalı ve uygulamaya geçirmeliyiz.

Yerel yönetimler ve diğer ilgili kurumlar çok daha sorumlu davranmalıdırlar.

 Özellikle ilimizde eğitim-öğretim alabilecek halde engelinden dolayı açık öğretime mahkûm edilen öğrencilerin varlığı ötekileştirmenin uygulandığı affedilmesi güç hatalardan biridir.

İlimiz merkez ilçe İndere (Zey) köyünde başarılı bir şekilde okulunu bitiren Seda Avcı maalesef bir ortaöğretim kurumuna kaydını yaptıramamış ve Açık öğretim Lisesine kayıt yaptırmak gibi bir açmazla karşı karşıya bırakılmıştır. Anlamakta güçlük çektiğim şey şu “Önlerinde özürlü rampası bulunan okullar niçin bu proje ile yaptırıldı. Bir bana bunu izah edebilir mi?

Engellinin tuvalet vb gibi ihtiyaçlarının giderilmesi esnasında yaşanabilecek sıkıntılar gerekçe gösterilmektedir. Ancak, engelli normal yaşamında okula gidebilecek azmi ve bilinci gösterebilecek düzeyde olduğu halde evde veya başka bir mekânda fizyolojik ihtiyaçlarını nasıl karşılıyor ise eğitim-öğretim alacağı okullarda da bu tedbirler alınarak pekala örgün eğitim imkanı sağlanabilir. Engelliyi topluma çelmek yerine evine kapamayı öngören yaklaşımdan derhal vazgeçilmelidir.